CỦA NHÓM NHO SĨ MIỀN NAM

                                                                             ĐÀO ĐỨC CHƯƠNG

I – Nguyên nhân cuộc bút chiến

Tại Chợ Lớn có một ngôi chùa, trong vườn trồng nhiều cây mai hoa màu trắng, nên chùa có tên là Mai Sơn Tự, dân gian quen gọi là Chùa Cây Mai. Nơi đây giới văn nhân thi sĩ thường lui tới để trao đổi thi thơ xướng họa. Rồi Hội Thi Xã Bạch Mai được thành lập, và Tôn Thọ Tường là một trong những người đứng ra sáng lập. Hội sinh hoạt rất vui vẻ và sôi nổi, tiếng tăm khắp vùng, càng ngày càng có nhiều tao nhân mặc khách xin gia nhập.

Thế rồi, sáng sớm ngày 17- 2- 1859, liên quân Pháp và Tây Ban Nha đánh chiếm thành Gia Định, quân ta chống cự kịch liệt nhưng cũng chỉ cầm cự được đến trưa thì thành vỡ. Sau đó, ngày 12 tháng 4 năm 1861, tỉnh thành Định Tường thất thủ. Ngày 9 tháng 12 năm 1861, liên quân đánh chiếm đảo Côn Lôn. Và ngày 16 tháng 12 năm 1861, tỉnh thành Biên Hòa thất thủ. Từ ngày giặc chiếm Gia Định, chùa Bạch Mai trở thành đồn lính của giặc. Thi đàn Bạch Mai giải tán, hầu hết các thành viên hoặc gia nhập hàng ngũ kháng chiến, hoặc tìm nơi ẩn dật.

Rồi ngày 5 tháng 6 năm 1862, triều đình ta phải ký Hòa ước Nhâm Tuất nhường đứt cho Pháp 3 tỉnh Miền Đông Nam Kỳ là Gia Định, Định Tường, Biên Hòa và Côn Đảo. Nam Kỳ Lục Tỉnh bị chia cắt và mất đi một nửa phía Miền Đông. Phong trào Tỵ Địa bùng phát, phần lớn các thành viên của Thi đàn Bạch Mai cùng với sĩ phu Miền Đông kéo nhau về Miền Tây sinh sống. Trong khi ấy, Tôn Thọ Tường là nhân vật điển hình cộng tác với “Tân trào” ngay từ thủa ban đầu, và được quyền cao chức trọng. Họ Tôn đi ngược lại với phái bài Pháp, bất hợp tác với Pháp như: Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa, Phan Văn Trị, Lê Quang Chiểu, Huỳnh Mẫn Đạt; hoặc vũ trang chống Pháp, như: Nguyễn Hữu Huân, Trương Định, Nguyễn Trung Trực, Thiên Hộ Dương…